Халимаг түмэн эх нутагтаа зорьсон түүх

1771 онд Орос орныг хатан хаан Екатерина удирдаж байх үед Волга мөрний эрэг дээр Халимагийн Монгол аймгуудын удирдагч нар чуулав. Хэдэн зууны турш энэ газар тэдний эзэмшил нутаг байсан авч, бага багаар Орос суурьшигчдад алдсаар байлаа. Халимагууд Түвд, Монголд өргөнөөр тархсан Буддийн шашны Ламайзмын урсгалыг шүтдэг байв. Гэвч залуусыг нь Оросын христийн миссионерүүд эргүүлдэн, шашиндаа элсүүлэхээр чармайх болов. Бүслэгдэж, хавчигдаж, тал нутагтаа дураараа нүүж, сууж чадахаа больсон нь нүүдэлчдийг тэвчихийн аргагүй бухимдуулж байлаа. Хаа сайгүй маргаан, тулаан, тэмцэл өрнөж Халимаг түмэн шаналан түгшив.

Хэдэн шийдэмгий эрчүүд Түвд, Монголыг эрхэндээ оруулаад байсан Манж руу очив. Манжийн хаан зөөлөн засаг, газар нутаг амлав. Түүнчлэн: " Та нар нутагтаа ирснээр дураараа нүүж сууж, бурхан шашнаа хэнээс ч айж эмээлгүйгээр чөлөөтэй шүтэх болно" гэж уламжлуулав. Халимаг ноёдод энэ л ганц гарц байв. Тэд гэр бүл, албат иргэд, бүхий л мал сүргээ аваад хуучин нутгаа тэмүүлэн зорихоор тохиров.

Халимагийн хан Манжийн хил хүртэл нүцгэн уудам тал, элчилгүй халуун цөлөөс бүрдэх олон зуун, хэдэн мянган км зам туулах учиртайг түгшингүй тооцоолж байв. Yүнээс гадна тэдний замд алхам бүрт тааралдах эртний өст Башкир, Киргиз болон бусад нүүдэлчин аймгууд дайран довтлох нь тодорхой. Түүнчлэн Орос гүрэн өөрсдийн харьяанаас бүхэл бүтэн нэг үндэстэнг бүхий л мал сүрэгтэй нь цуг зүгээр л тавиад явуулна гэж үгүй, Халимагуудын заналт дайсан Казакуудыг араас нь нэхүүлж, голтой бүхнийг нь хядуулах болно.

Ийм учир хуран цугласан халимаг ноёдод шийд гаргахад тун хүнд байлаа. Тэд өөрсдийн цорын ганц баялаг болох тал дүүрэн бэлчих мал сүргээ бахархан харж, тэдний мөөрөлдөх, майлалдах дууг таашаан сонсоно. Гэвч хэрэв энэ мал сүрэг үгүй болвол Халимаг түмэн хэрхэн амьдрах вэ? Гэр бүрт хашхиралдан уйлалдах бяцхан үрс нь өсөж томроод хэн болох вэ? Тэдэнд 2 л гарц байлаа: нэг бол хуучин нутгаа зорих эсвэл тэндээ үлдэж үндэстнийхээ хувьд мөхөх.

Хавчилт, шахалтаас залхсан ард түмэн нутгаа хаяж нүүхээр шийдэв. Хүн төрөлхтөний түүхэнд гарсан өөр нэгэн алдартай нүүдэл бол Эксодус, Египетээс гарсан Еврей нарын нүүдэл юм. Мозесийн адилаар Халимагийн удирдагч ард түмнээ уриалан дуудаж, нэг дүгээр сарын эхээр Волга мөрний эргээс хөдөлжээ.

Баруун Халимагчууд тохирсон дохиог сонсоогүй юу эсвэл гол гаталж чадсангүй юу мөрний нөгөө эрэгт үлдэж хоцорчээ. Хожим тэд Каспийн тэнгисийн орчим суурьшсан юм. Оросын хувьсгалаар цагаан хаанд үнэнч байж, түүнийг дэмжсэнийхээ шийтгэлийг хатуу ширүүнээр амсжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр ч тэднийг олноор нь устгажээ. Америкийн Нью Жерси болон бусад газар дүрвэгч Халимагууд цөөн тоогоор амьдарч байна. Мөн Оросын холбооны улсад Халимагийн улс оршин буй.

Зүүн Халимагчууд 300000 иргэдээ аван алс хол орших уугуул нутгаа зорин босов.Бэлтгэлээ сайтар базаасан байв. Халимагийн морьтон баатрууд дайран байлдах-, болон хамгаалан дагалдах- ангиудад хуваагдаж үүргээ хурдан, гавшгай, найдвартай биелүүлж байв. Ачаа хөсөг, эмэгтэйчүүл хүүхдүүдийг суулгасан уртаас урт тэмээн жингийн цувааг зарим нь хамгаалж байхад, бусад нь буу, сум хүрэх зайд явж гадны довтолгоог хамгаалан байлдаж байв. Оросуудаас зугтаж буйг нь саатуулах гэсэн хэн бүхнийг урьдаас нь довтолж устган сөнөөхөөр шилмэл эрчүүдээс бүрдсэн тусгай анги ч байгуулав.

Арын хамгаалалтынхан ард хоцорсон бүх өвөлжөө, хээрийн сууц, жижиг тосгодыг галдан шатааж үгүй хийв. 25000 квадрат км газарт нэг шөнийн дотор бөөн түймэр асчээ.

Энэ мөчийг хүртэл Оросын харуулынхан Халимагуудын их нүүдлийн талаар юу ч мэдээгүй байв. Сандарч мэгдсэн Астраханы амбан захирагч чарга хөллөн энэ тухай мэдэгдэхээр биечлэн умардыг зорин хөдлөв. Тэр өдөрт 300 майл газрыг туулан давхисаар, туйлдаа хүрч ядарсан амьтан хатан хааныхаа өмнө очжээ. Тэгээд эцсийн хүчээ шавхан байж хатан хаандаа бүхэл бүтэн нэг үндэстэн ганцхан шөнийн дотор зугтаад явчихсан итгэхийн аргагүй мэдээг хүргэжээ. Тэр дор нь хатан хаан генералуудаа цуглуулж, их цэрэг авч Халимагийн хойноос мөрдөн хөөх, ямар ч үнээр хамаагүй нүүдлийг зогсоох, дүрвэгсдийг баривчлах, эсэргүүцвэл устгах тушаал өгчээ.

Зүүн тийш 500 орчим километрт Казакуудын амьдардаг Яик гол урсаж байв. Тэдгээр казакууд Халимагуудтай ихээхэн тулалддаг, өширхөж хонзогносон дайснууд нь байлаа. Халимагийн Хан харьяат ардаа улам шавдуулан урагшлуулсаар Яик гол хүрэв. Гэвч тоолшгүй олон хонь, бог мал явдал даахгүй хоцорч, үхэж үрэгджээ. Голын эрэг дээр ширүүн тулаан болж Казакууд 9000 Халимагийн амийг авав.

Казакууд жаахан амсхийж байгаад нүүдлийг гүйцэн очиж, Туркай гол хүрэх замыг нь хааж болох байв. Иймээс Халимагуудад аль болох хурдан цааш хөдлөхөөс өөр арга байсангүй. Нүүдэл цааш хөдлөөд нэг өдөр болов уу үгүй юу маш ширүүн цасан шуурга эхэлж, нүүр нүдгүй цас, мөс, хүйтэн жавар шавхуурдаж эхлэв. Мал сүргээс ихэнхи нь осгож, үхэрнүүд нь цасанд шигдээд толгойгоо даахгүй унаж үлдэв. Халимагууд түр буудаллаж, үлдсэн хэдэн үхрээ алж, махны нөөц бэлтгэж авлаа.

Цас хөлдөж, гадарга дээгүүр нь морь тэмээ явж чадахаар болмогц нүүдэлчин олон шамдан хөдлөв. Морь малын туурай хага үсэрч, явдал нь саарна. Орхигдсон мал, агт морьдыг зовлонтой, удаан, аймшигт үхэл хүлээх.

Туркай гол хүрэх замд нэгэн том даваа (уул) байлаа. Тэр давааг Казакуудаас арай чүү түрүүлэн давж чадав. Халимагуудын чанх ардаас Оросын арми, дайсагнасан Башкир, Киргизийн болон бусад аймгуудын нэгдсэн цэрэг ойрхон нэхэж байв. Өөр нэг Оросын цэргийн нэгтгэл Казакуудын хамтаар Туркай гол хүрэх замыг нь амдан тосож байлдахаар хөдлөв. Халимагууд Туркай гол хүртэл 2000 гаруй км газрыг туулж чадах эсэх нь замд тааралдах бусад голын гарам газрыг гарах аргагүй болгосон байх вий шалтгаалж байлаа.

Эцэс төгсгөлгүй мэт зовлон шаналалаар дүүрэн үхлийн гэмээр цуваа чадах чинээгээрээн урагшилсаар. Шөнөдөө хөлдөж хоносон нялхсаа эхчүүл нь орхиж явахаас өөр аргагүй. Хар тэнхээгээ барсан настайчуул нүүдлийн хурдыг дааж чадахгүй үлдэцгээнэ. Тэд орхин одож буй нүүдлийн цувааны ардаас гунигтайгаар харж их цасан дунд бөртийсөөр сууж хоцроно. Өвгөчүүл нь нялх ач нартаа дулаан дахаа үлдээж, салах ёс гүйцэтгэнэ. Тэднийг алгуурхан хөлдөх аймшигт үхэл хүлээж байлаа. Зарим настай эмгэчүүл үхсэн үхрийн сэг тэврэн дулаацахыг оролдож, гунигт төгсгөлтэйгээ үл эвлэрэн тэмцэнэ. Шархдагсад, сул доройтнуудаа ч гэсэн хувь заяанд нь даатгаад орхихоос өөр аргагүй болов. Гэхдээ тэднийг аль болох аврахыг хичээж байсан аж. Бүлтэй, чадалтай эрчүүд нь эмээлийнхээ бүүрэгнээс бусдынхаа морийг уяах, өвчтнөө дүүрэх, сундлах зэргээр хоёроороо явах аргагүй болох эцсийн мөч хүртэл зүтгэж байлаа. Галгүй, идэш уушгүй болсон нэгэн нь осгох нь алхам бүрт. Шөнө нойрондоо хэт автах юм бол үүрээр хэзээ ч дахин сэрэхээргүй болно. Энэ бол хэлэхийн аргагүй аймшигт нүүдэл байлаа. Арайхийж хавар болж дулаарсан ч үлдсэн хүмүүсийг Туркай гол хүрэхээс хамаагүй өмнө дайснууд гүйцэж ирэв. Жижиг тулаанууд байнга ар араасаа цувран үргэлжилнэ. Сүүлдээ дайснууд хаанаас дайраад байгаа нь мэдэгдэхээ больж, учир замбараагаа алдмой.

Гол гатлах гэж буй Халимагууд бол үнэхээр дарлагдаж зовсон зугтагсад болж хувирсан байлаа. Урьд нь тэд баяр баясгалангаар дүүрэн, элбэг хангалуун амьдарч, тарга сайтай үхэр сүргээ бэлчээж, Монгол эрийн шүтээн болсон эмнэг сайн адуу морьдоо сургаж унадаг хийморлог ард түмэн байв. Аз жаргалтай, сайн явсан цагтаа тэд тэмээг голсхийж, нэг их тоодоггүй байлаа. Гэвч зугтаж явахад нь голсон тэмээ голд орж, тэдний ганц найдвар нь болов. Ясандаа тултал турж эцсэн ч хэдэн тэмээ нь л нүүдлийн бэрхийг нугалж байлаа.

Хүүхэд, хөгшид нь үхэж, залуу эрчүүд олноороо тулаанд эрсдсэн тул нүүдлийн цуваа чимээ аниргүй, тун чиг дүнсгэр. Чимээгүй гунигийг дайсны зэрлэг довтолгоо л үе үе тасалдуулна. Анх гарсан хүмүүсийн гуравны нэг нь үгүй болжээ. Yлдсэн хүмүүс ясан дээр нөмөрсөн арьс болтлоо турж эцжээ. Дайснаас урьтсан мөч бүхнээ ашиглан, үлдсэн хэдэн маландаа шинэ ногоо идүүлж, хүн малгүй тэнхэрч авахыг хичээж байв.

Голын эрэг рүү дөхөх тусам тэднийг устгах тушаалтай дайснууд нь ч алхам бүрээр ойртсоор байсан тул алгуурлаж болохгүй байж. Голын гарамыг нүүдлийн цувааны сүүлч дөнгөж гатламагц тэртээ их талд аймшигтай тоос босч, тэнгэр харанхуйлав. Энэ бол Орос, Казак, Киргиз, Башкирийн их цэргийн морьдын тоос биз. Халимагууд өдийг хүртэл 3,000 илүү км замыг туулаад байв, гэвч Монголын хил хүртэл дахиад энэ хэрийн зам үлдээд байлаа.

Хүлээж байснаар хамгийн аймшигтай таамаглал үнэн болов. Орос цэргийн давших хурд хэтэрхий удаан байна гэж тэсэж ядсан Башкир, Киргизүүд урагш түрүүлэн гарч Халимагуудыг гүйцэж довтлов. Халимагийн хан эцсийн хүчээ шавхан байж, цэргээ засаж тосон байлдав. Долоо хоног өдөр шөнөгүй зууралдан, асар их цус асгаруулан тулалдсаны эцэст Киргизүүдийг ялж, Башкир, Казак тэргүүтнийг дутаалгав.

Гэвч дайснууд нь дахиж хүчээ зузаатгаад эргэж дайрах нь дэндүү тодорхой. Ядарч туйлдсан Халимагуудын ихэнхи нь бууж өгөхөд бэлэн байлаа. Зугтах санааг гаргаж, бүгдийг удирдсан Уваши Хунтайж бүх хариуцлагыг өөр дээрээ хүлээж, Цагаан Хаанд очоод шийтгүүлье харин ард түмнийг минь битгий алаач гэж гуйя. Халимагийн баатарлаг гавьяаг тоочвол хатан хаан Екатерина өршөөх нь гарцаагүй гэв. Гэвч Цэвэгдорж энэ хүртэл зугтлаа, үр дүнг нь үзье, эцсээ хүртэл тэмцье гэж ятгав. Тэр дороо аймгуудын ахлагч нарын хурилдаан болов. Ноён бүр үгээ хэлэв. Цөхөрч туйлдсан тэд зовлон зүдүүрээ мартан байж Монгол хурилдаан хийх ёс жаягаа гүйцэтгэв. Зөвлөлдсөний эцэст : Хэдий Оросын хатан хаан өршөөж тун магадгүй гэлээ Башкирууд биднийг яавч зүгээр орхихгүй. Иймээс цааш зугтья гэсэн санал давамгайлав.

Энэ шийдвэрээ гаргамагцаа асар хурдан хэрэгжүүлж эхлэв. Дорно зүгийг зорин үтэр түргэн хөдлөв. Тэдний өмнө их цөл дурайн угтаж байлаа. Аль хэдийн зун болсон тул тэнд халуу шатна гэж тоймгүй. Хэдхэн сарын өмнө хөлдөж үхэх аюулаас арайхийж мултарсан нүүдэлчдээс олонхи нь хэт халуунд амиа алдав. Морь малын тамир тасран унаж байв. Цангах, харангадах нь хамгийн аймшигтай, зовиуртай тарчилгаан болж, ойр орчим орших бүх худаг, шавар шалбааг, гол горхийг өлсөж ядарсан мянга мянган зугтагсад дусал ч үлдээлгүй шимж соров.

Халимагуудыг жаахан амсхийж болохуйц гайгүй газар хүрмэгц л Башкирууд улайран довтолж байлаа. Башкирууд тэднийг бүрэн бүсэлжээ. Халимаг эрчүүд зэр зэвсэг, сум зэрэг байдгаа бараад, бүх хутга сэлмээ хугартал тэмцсэний дараа дайснуудаа ноцон барьж хурц шүднүүдээ шигтгэн тас хазаж, тасар татаж явав.

Волга мөрний эрэг дээрээ баяр хөөртэй эхэлсэн нүүдлээс бүтэн найман сарын дараа буюу есдүгээр сарын дундуур Халимагууд Тэнгэр нууранд хүрч, Манж гүрний хил дээр ирэв. Нуурын эрэг дээр зүрх шимшрэм явдал болов. Их цөлийг арайхийж туулсан морь мал, хүмүүс бүгд хүйтэн ус руу ухаан жолоогүй дайрцгаав. Замдаа бие биенээ унаган дарав. Халимагуудыг усанд хүрэв үү үгүй юу Башкирууд араас нь дайран оров. Башкирууд энэ удаа цуснаас илүү усанд улангасан шунаж байв. Башкир дайчид хатаж омголтсон уруулаа усанд дүрж, цангаагаа гаргангуутаа сэлмээ шүүрэн уснаас дөнгөж цухуйх улаан залаат малгай бүхий толгойнуудыг тас цавчиж эхлэв. Алхам бүрт гардан тулаан өрнөж, Халимагууд нуурын гүн рүү шахагдаж эхлэв. өчнөөн их мөрөөсөл болсон усандаа олон хүн живж үхэв.

Золоор Манжийн хааны Монгол цэргүүд ойр байв. Тэд дайран ирж чөтгөр, шуламын Башкируудыг хиартал цохиж цөл рүү буцааж хөөлөө. Халимагууд ингэж аюулгүй байдалд оржээ. Манжийн хаан тэдэнд Идшийн голд нутаг зааж өгч суулгав.(Одоогийн Ховд аймгийн Булган сум) Нутгаа тэмцэж нүүсэн Халимаг түмнээс гуравны нэг хүрэхтэй, үгүйтэй нь л 6000 гаруй км урттай тамын аялалаас амьтай, голтой төдий тэсэж гарсан байлаа. 300000 Халимагуудаас 200000 аас илүү нь нүүдлийн замд үрэгдсэн гэсэн үг ээ.

Энэ аймшигт түүх бол талын зоригт нүүдэлчид эрх чөлөөнийхөө төлөө бүхэл бүтэн тивийг цусаараа хэмжиж, алд газар бүрт нь амь биеэрээн золиос төлж эх нутаг элгэн садан Монгол ахан дүүсээ гэсэн сэтгэлийн дэмээр хатуу бэрхийг давсан түүх юм.

Эх сурвалж

Монголчууд эвтэй байхдаа хүчтэй

1921 оны цагаан сарын өмнө Нийслэл хүрээг эзэлж байсан хар хятадын 15000 цэрэг Брон Унгернээс зугтаад Хиагт хотод бүгээд байхад нь Монгол туургатны 10000 орчим хүнтэй нэгдсэн арми бут цохисон түүхтэй. Тухайн үед Халх Монголоос төдийлөн их цэрэг дайчилагдан оролцоож чадаагүй байдаг. Зэвсэг хэрэглэл сургуулилалт ахуйн байдлаас болж 500 орчим цэргүүд цугларсан тоо бий. Өвөрмонголын харчин, хорчин, өөлд, цахар олон тооны цэргүүд ирж байсан бөгөөд тэдний ихэнхи нь Богд хаант Монгол улсын үед 1913 оны Өвөрмонголыг хятадуудаас чөлөөлөх дайнд оролцож явсан туршлагатай цэргүүд байсан юм. Тухайн үедээ хятадын цэргүүдийг цагаан хэрэм давтал нь хөөсөн түүхтэй. Мөн түүнчлэн Хиагтыг чөлөөлөх тулаанд барга, буриад цэргүүд цөөнгүй байсан байна.
Тэдгээр цэргүүдийн ихэнхи нь цэргийн сургуульлалт сайтай байсан төдийгүй орос японы дайнд оролцож байсан байна.
Агын буриадаас 5000 цэрэг 3 ламтайгаар дэлхийн нэгдүгээр дайнд орж байсан нь том бэлтгэл сургуульлалт болсон байдаг. Орос японы дайнд Байгал нуурын буриадууд мөн их хэмжээгээр дайчилагдан оролцож байсан бөгөөд эдгээр цэргүүд ч мөн Хиагтыг чөлөөлөх тулаанд оролцсон байдаг.

Орос Японы дайнд оролцож байсан Буриадууд


Барга буриадын цэргийн хороо өөрийн гэсэн ийм сүлд дуутай байсан байна.
Сар шинийн өдөр

Самуун хятадуудыг дарсан

Нармай монголын цэргээ

Сэргэлэн олноо дагуулсан

Цэвээн түрүүн сүртэй

Цэцэн буугаа мөрөлсөн

Буриад монголчууд сүртэй

Хамаг цэргээ бишрүүлсэн

Хан баатар сүртэй

Хар хятадуудыг хороосон

Хайлаар баргууд хүчтэй

Цагын сайхныг авчирсан

Цагаан сарын өдрөө

Цаад хятадыг хөнөөсөн

Барга буриадын цэргээ

Зураг дээр Хиагтыг чөлөөлсөн Монгол туургатын цэргийн нэг хэсэг Харчин цэргийн цуваа харагдаж байна. Түүхийн номон дээр орос цэргүүд монгол дээл өмсөн тусалсан гэдэг нь худал зохиосон түүх юм. Цаг нь тулвал Монголчууд эвлэлдэн нэгдэж болдогын нэгэн жишээ нь энэ билээ.

Уг гарвалаа судалсан минь

Өөрийн гарал угсааны талаар мэддэг бага сага зүйлээ бичихээсээ өмнө ямар учраас өөрийнхөө гарал угсаагаараа Монгол хүн гэдгээрээ бахархах ёстой вэ? гэдэг талаар болон Монголчууд бид өөрсдийн жалга довны үзлээсээ болж өөрсдийгөө улам бүр жижиг үндэстэн болгож байгаа талаар үзэл бодлоо бичье.
Бага байхад манай ангид олон казакууд байдаг байлаа.
Хичээл тарсны дараагаар гэртээ очиж цай уучихаад л үндэстэн хоорондын дайндаа гараад явчихнаа. Ангийнхаа казакуудтай өдөржин чулуугаар нүдэлдэж, Сангийн хэрмийнх нь тийшээ хөөх юм бол бөөн баяр дайнд ялсан сэтгэгдэл төрнө шүү дээ. Харин хааяа нэг хойд хашааныхан болох Өөлдүүдтэй чулуугаар шидэлцэнэ. За тэд нарыг дийлэх юм бол нэг их гоё сэтгэгдэл төрөхгүй л дээ Казакуудтай байлдсантай адилхан. Харин ангидаа бол Казакуудтайгаа найзууд шүү дээ. Хамтдаа сууна, хичээлээ давтана.
90 он гараад удалгүй Казакстан гэж ёстой нэр нь байгаагүй улс гарч ирээд Казак үндэстэнгүүд ирэх юм бол газар өгнө, мөнгө өгнө гэснээр Монголын баруун аймгууд ялангуяа Ховд, Баян-Өлгийгөөс миний мэдэх бараг бүх айл нүүж их нүүдэл үүсч билээ. Энэ үед манай төр засаг хаан байсан юм мэдэхгүй. Боломжтой болгон л баруун хилээр
Казакстан луугаа цувсан даа. Олон жил тэтгэж тэжээсэн хүмүүс гэр бүлээрээ зүгээр л гараад явчихсан.
Би эдгээр хүмүүст нэг их дуртайдаа биш харин одоо үед ингэж шинэ улс үүсдэг юм байна. Улс гүрнээ хүн амын хувьд тэлж болдог юм байна гэсэн утгаараа л бичиж байна.
Анх хилээ нээж хойшоо, урагшаа, баруун, зүүн тийшээ худалдаа хийдэг болоход Өвөрмонголын Монголчууд, Оросын Тува, Халимагууд их л найрсгаар угтан одоо л бид нар нэг нэгдэх боломж олдох нь гэцгээн Жинхэнэ Монголчууд бидэнд ихээхэн найдлага тавин харж байсан санагдах юм. Одоо болохоор Өвөрмонголчууд нь Монголчууд архи их уудаг, хэлсэн үгэндээ хүрдэггүй, дээрэлхүү зантай гэсэн ойлгоцтой болсон юм шиг надад санагддаг. Биднийг гэсэн хүмүүсийн сэтгэл жаахан хөрсөн талдаа юм уу даа.
Жинхэнэ Монголчууд бид:
Өө тэр Өвөрмонголууд хэдэн үеэрээ хятадуудтай цус холилдоод бараг хятад болчихсон улс ойртоод дэмий дээ гэцгээнэ.
Халимаг, Тува, Буриадуудыг за оросуудыг дагаад хэл усаа мэдэхээ байгаад оросжоод дууссан улсууд гэж голно.
Харин хэдий олон цус холилдон холдсон ч эдгээр цусан төрлийхнөө гэхгүй түүний оронд гадныхантай суусан хүмүүсийгээ зарим нэг нь бараг бахархал болгон ярих шинжтэй.
Бид нар дотроо болохоор улам ч долоон дор юм уу даа. Би жинхэнэ Монгол гэж ярих дуртай. Тэр дундаа овгийн нэрээ авна гэсэн хуулийн дараагаар бүгдээрээ л Чингис хааны хүүхдүүд болж Боржигон болов оо хөөрхий. Ер нь бол Боржигон овог болохоороо жинхэнэ Монгол болж байгаа юм байх.
Баруун зүүнээрээ талцан хэрэлдэх нь бол энүүхэнд юмуу даа.

Өөрийн овог болох Таргад овгийн тухай
Таргад овгийн талаар Монголын нууц товчоонд 213 Шадар хишигтэн цэргээ байгуулахдаа
Бас Чингис хаан, Үнгүр буурчид өгүүлрүүн:
Мэнгүтэ хианы хөвгүүн Үнгүр чи, гурван аймаг тохурауд, таван аймаг таргуд, чаншуад, баядаа дагуулж нэгэн хүрээ болж
Будан мананд төөрөлгүй
Булаалдах дайнд салалгүй
Нойтонд хамт норж
Хүйтэнд хамт хөрж явав
Одоо ямар соёрхол авах вэ чи? гэвэл, Үнгүр өгүүлрүүн Соёрхолыг сонгуулбал хамаг ах дүү нар минь хамаагүй бутран тарж байна. Хаан соёрхвол өөрийн ах дүү нараа цуглуулан захиръя. Гэхэд Чингис хаан зөвшөөрөв.
Бас Чингис хаан зарлиг болруун Борохул, Үнгүр та хоёр, буурч түгээгч болж, баруун, зүүн этгээдэд барих идээг түгээж, баруун талын хүмүүст байр байраар олгож, зүүн талын хүмүүст зүй зүйгээр өгч идээ хүнсийг түгээвэл миний хоолой онгойж, сэтгэл амардаг билээ.
Үнгүр, Борохул хоёр морилон явж олон хүнд идээ зуушийг түгээтүгэй. Гэж зарлиг болов. Их хөмрөг сөнгийн баруун зүүн этгээдэд идээ базааж бэлтгээд Та хоёр, Толунтай хамт төвлөн суугаад идээг түгээж байгтун гэж суурийг зааж өгөв.
Таргад овгийн талаарх дараах мэдээ нь
Таргад овог нь XҮ-XҮII зууны үед Дөрвөн Ойрадын холбоонд багтаж Талас, Эрчисээр нутаглаж байгаад нэгэн хэсэг (Далайдаш ноёны харъяат) нь Торгуудын хойноос Ижил мөрөн уруу нүүж, бусад нь Зүүнгар улсын бүрэлдэхүүнд үлджээ.
Одоо Таргад овог нь Ховд аймгийн Дөргөн сумаар нутаглан амьдардаг. Дөргөн сум нь:
Монгол орны газрын зурагт Хар-Ус, Хар нуур, түүнээс жаахан хойшлоход Хяргас, ялимгүй урагшлахад Дөргөн гээд олон нуурын нутагт тодоос тод харагдана. Хэдийгээр миний унасан газар угаасан ус маань биш ч, эцэг өвгөд минь энэ нутгаар нутаглаж байсан. Ардын уран зохиолч Т.Галсан:
Шувууд нь буухаараа Нуур нь үзэгддэггүй
Шувууд нь нисэхээр Тэнгэр нь харагддаггүй гэсэн бол
мөн л ардын их найрагч Д.Пүрэвдорж:
Нууранд нь хун өвөлжсөн
Нутагт нь хүн хорогдсон Дөргөн нутаг сайхан нутаг гэж миний нутгийн тухай онгодын үгээ хэлсэн.
Аль ч аймгийн, аль ч сумын нутаг өөрийн бахархал олон зүйлтэй , бас онцлог нандин эрдэнэтэй, түүгээрээ Монгол орныхоо баялагийг илтгэдэг. Монголд төдийгүй Төв Азид усаар хүрээлэгдсэн хамгийн том хуурай газар болох 38 км урт, 28 км өргөн Агбаш (Хөгшин аавын маань унасан газар) арал зуд турхантай өвөл дөрөв, таван сумын хүн ард, мал сүргийг элбэгхэн багтааж, тарган тавтай өвөлжүүлж чаддаг. Хар-Ус, Хар нуурын өтгөн зэгс шагшуургатай шугуйд хун, галуу, ангир, нугас, хөх дэглий, хавтаалж, зуун хурга, цахлай зэрэг түмэн хэлийн шувууд хуран чуулж, зэрлэг гахай, заарт харх хийгээд хадран, тул, хайруус загас бужигнадаг. Дэлхийд зартай “Улаан ном”-ын хотон шувуу, нигүүлсэл, ариуслын бэлгэдэл болсон бадамлянхуа цэцэг унаган байгалийн ариун дагшин төр, түмэн олны бахархал болон энэ нутгийг чимэглэдэг. Агь, таана, шаваг, шарилж, гүйлс, харгана, ерхөг, хялгана, хармаг, тэмээн хөх зэрэг өвс ургамал найгасан уул, тал хээр, аргал, янгир, чоно, үнэг, хярс, мануул, туулай, зээр, хар сүүлт зэрэг олон төрлийн амьтан давс шүү, зос будаг, цахиур чулуу, эрт галавын амьтны яс зэрэг эрдэс баялаг манай нутгийн үзэсгэлэнг илтгэдэг.
Зуу гаруй жилийн тэртээ арвангурав дугаар Далай ламд бараалхаж, ном хаялцаж явсан Улаангомын Хүрээний их хамба “Анги” Содов болон түүний үе тэнгийнхэн энэ нутгийнхны өвөг дээдэс.
Зоригт ханы зуутраг, таргад, шангас, яргай цоохормууд, гахайнхан, бөхөөнхөн, хианар, тугтан, хоогчин, шархаших, чөөсхөөнхөн, гүрдээнхэн, жисаанхан, шаргаанхан, хондогон зэрэг 20 гаруй овог ястны 2000 гаруй иргэдийн санал хүсэлтийг төр засаг хүлээн авснаар 1956 онд Ховд аймагт нэг шинэ сум үүсчээ.
Сумын нэр нутгийн байх онцлог байх учиртай. Хүмүүс эхлээд газрын цээж, өндрийг бодож, уулсаа зүслэв. Байгалийн сонин тогтоцтой нэг тал нь ув улаан, нөгөө тал нь хав хар, нутаг олондоо догшин сүртэй Алаг уул бий. Бас нутгийн хойморт Сээр, Ёлын уулс омог бардам, хөндөлсөж байхад өглөөний нарыг Аргалантын уулс мишээж тосдог. Уур дээшилж, усан бүлээсэж, ургамал сэргэн үдийн наран голлоход нутгийн өмнө талаар Их цаст Жаргалантын орой тэнгэрт тулж, уул үүл ялгагдахаа болино.
Оройн наран баруунтаа ташихуйд өндөр сүрлэг Чаргатын уулс цувран, өвгөн хүн шиг өдрийн явдлыг шинжин ирэх өглөөг саравчилна. Шинэ сумаа уулсаараа нэрлэвэл болох л юм. Хүмүүс дараа нь газрын шим, нутгийн баялгийг бодож, гол нуураа хээлэв. Хар-Ус, Хар нуур... сумын нэрэнд арай л бараандана.
Шандас Заг, Баруундалай, Цагаанбулан ...
Монголын газрын зурагт томоор тэмдэглэгдээгүй, сумын нэрэнд жаахан жижигдэнэ. ... Завхан голын нэрийг зэргэлдээ аймаг, сумынхан аль хэдийн “зээлчихжээ”. Чонохарайхын гол,
Агбаш арал...
дэндүү содон сонин сонсогдож байна, даруухан байвал зүгээр. Ийнхүү хүмүүс хэлэлцэж байх зуур засаг төр нь зарлиг тогтоолоо гаргах цаг тулгарч, аймгийн нэг дарга Адууч гуай нутгийн үүд босго өлзийтэйг бодож “Дөргөн” гээд шинэ суманд алдар хайрлав.

Mobaligh - Хараал идсэн хот

Далайн түвшнээс дээш 2500 гаруй метрийн өндөр орших Бамиуан хот нь Чингис хааны байлдан дагуулалтын өмнө Ислам шашинтангуудын томоохон хотын нэг байсан.
Манай эриний эхэн үед Бамиуан хот нь шарын шашны төв хот байсан төдийгүй, дэлхий дээрх хамгийн том Буддагийн хөшөөг улаан хадан хясаанд сийлж хийснээрээ алдартай.
Буддагийн хөшөө нь өндрөөрөө 53 м эрх чөлөөний хөшөөнөөс өндөр, бясалгал хийсэн төрхтэйгээр сийлэгдсэн бөгөөд Монголчуудад тоногдохоосоо өмнө алтадсан хувцасаар гоёж, эрдэнийн чулууг шигтгэн урласан байжээ. Хажуугийн ханан дээр нь бүжиглэж байгаа хүмүүсийг дүрлсэлсэн урлагийн үнэтэй дурсгал байлаа.
Чингис хаан тухайн хотыг байлдахгүйгээр авна гэж найдаж байсан ч хотын удирдагч цаг алдалгүйгээр бэхлэлтийг сайн хийж, хүнс тэжээлээ сайн нөөцөлсөн байсан байна.
Хотын бэхлэлт хэрэм нь өндрийн дээр, эргэн тойрон хангалттай шидэх чулуу байхгүй байсан учраас Чингис хаанд бүслэхээс өөр арга байсангүй.
Лалын орон баян чинээлэг, хүчирхэг байснаас гадна бараг бүх хотууд нь монголын армиас давуу хүчтэй цэргийн ангиудтай байсан учраас Чингис хааны гол тактик цаг алдалгүйгээр хурдан шуурхай довтлох, нэгдэх боломж өгөлгүй замыг тосон байлдах байлаа.
Ийм ч учраас бат бөх хамгаалалт бүхий Бамиуан хотыг бүрэн бүсэлж, эхний хоног сүрийг өдүүлэн дайрсны дараагаар цөөн цэргийг хотыг манан үлдээж, өөрөө гол хүчээ авч Валиан хотын зүг хөдөлжээ.
Валиан хотын бэхлэлт Вамиуанаас илүү байсан ч уулархаг газар оршдог учраас монголчуудын хувьд бэхлэлтийг эвдэх боломж ихтэй байсан тул удалгүй буулгаж авсан байна.
Харин энэ хооронд Вамиуан хотыг бүслэлтийг удирдаж байсан Чингис хааны хамгийн их итгэл хүлээлгэдэг байсан ач, Цагаадайн том хүү Мүтүгэн шархдан нас барсаныг сонссон Чингис хаан асар их хилэгнэсэн бөгөөд гол хүчийг авчирч тулааныг өөрийн биеэр удирдан нэг өдрийн дотор буулган авч чаджээ.
Энэ тулаанд Монголчууд хамгийн их хохирол амссан юм.
Хотыг бүрэн буулгаж авсаны дараагаар ганц ч хүнийг амьд үлдээгээгүйгээс гадна нохой, муурыг хүртэл алж, хотын бүх байшинг галдан шатаасны дараагаар эргэн тойронд нь байх тариалангийн газар дахин ногоон ургамал ургуулахгүйн тулд давс цацан хэдхэн хоногийн дотор бүрэн цөлжүүлж чадсан байна. Үүнийг Монголчууд Мобилг буюу хараал идсэн хот гэж нэрлэдэг байна.
Ийм тохиолдол Москвагийн ойролцоох жижиг Колома хотыг авах тулаанд мөн адил нэгэн ач нь алагдсанаар Мобилг болгосон юм.
Одоо хүртэл Бамиуан хотын хуучин туурин дээр хот байгуулагдаагүй, эргэн тойрон бүрэн цөлжсөн байдалтай байдаг.

Ертөнцийн төгсгөлийг үз 2

Оросууд тухайн үед олон жижиг ханлигуудаас тогтож байснаас тэр дундаа Киевийн ноён хамгийн хүчирхэг нь байсан байна. Киев нь тухайн үедээ дэлхийн томоохон хотуудын нэгэнд тооцогдож байжээ.
Киевийн хойд талд Ростов Сустал -ын ханлигт тухайн үед одоогийн Москва хот дөнгөж гэж жижиг хот байсан, харин баруун талд Халитч гэдэг төв хоттой Галзиан -ны ханлиг баруун талаараа Унгар, Польшийн эзэнт гүрнүүдтэй хил залган, хойд талд Новгород нийслэлтэй Новгород ханлиг оршиж байжээ.
1222 оны эцсээр Каучакын Кутан хаан монголчуудаас айн дүрвэж, Митислав ноёноос тусламж гуйн очиж охиноо суулгаснаар холбоотон болсон байлаа.
Кутан хаан өнөөдөр тэд бидний нутгийг ядах юмгүй авсан маргааш тэд ийш та нарын нутагийг авхаар ирэх болно гэж мэдээлжээ.
Мөн оросууд адилхан шашинтай Аланууд монголчуудад ядах торох юмгүй дийлдсэнийг сонссон байсан байна.
Энэ бүх мэдээнээс үндэслэж Оросын ханлигууд нэгдэж, зэвсэг барин эсрэг тэмцэх үү? Эсвэл түр хугацаагаар дүрвэхүү гэдгээ хүртэл ярилцаж байжээ.
Олон аймшигт мэдээнээс сүрдсэн оросууд
Эдгээр харийнхан хаанаас ирэв ээ?
Тэдгээр иргэд домогт гардаг Пристер ноён уу?
ингэж олон удаа цуглан ярилцсаны эцэст:
Бүх ханлигууд өөрсдийн ноёдын доор цэрэг цуглуулж Киевийн ноён Митиславын удирдлагаар Монголчуудын эсрэг хөдөлжээ.
Оросын цэргүүд харахад сүрдэм том биетэй, гялалзсан хүнд хуяг дуулгатай, морьд нь хүртэл бүрэн тоноглогдсон ялангуяа Боярууд нь алтадсан хуяг дуулгатай, хар өнгийн савхин урт түрийтэй гутал углаж сүр жавхлантайгаар Днепр мөрний сав газраар Монголчуудыг угтан хөдөлжээ.
Монголчуудын арми тухайн үед ердөө л 3 түмэн цэргээс бүрдэж байлаа.
Тулаан эхлэхийн өмнө Зэв, Сүбээдэй нар 10 хүнийг илч болгон, түүн дотор мөн нэг христ шүтлэгтнийг оросын ноёдууд рүү хөдөлгөж, энэ хугацаанд цаг хожин яахыг хэлцсэн байна.
Илч омог бардам хэлэхдээ
Бид бүхэн танай газар нутгыг эзлэн түрэмгийлээгүй, эвдэн сүйтгээгүй билээ.
Харин та бүгд зэвхий царайтан Каучакуудын үгэнд орж бидний эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ.
Бурхан биднийг эртний бидний боол болох зэвхий царайтнуудыг гэсгээхээр илгээсэн билээ. Хэрвээ та бүхэн өөрсдийн дундаас бидний боолуудыг гаргаж өгвөл өөрсдийн газар нутаг, эд агуурсаа хадгалан үлдээж болно.
Оросууд Монголчуудын энэхүү үйлдлийг айж байна гэж ойлгосон бөгөөд даруй элчийг алсан байна.
Үүний дараагаар Монголчууд дахин элчийг томилон илгээж дайны товыг зарласан байна
Элч ирж хэлэхдээ
Бид бүхэн та нарт ямар ч муу зүйлс хийгээгүй байхад, та нар дахин муусайн зэвхий царайтнуудын үгэнд орж, манай элчийг алжээ.
Хэрвээ хүсэж байвал иртүгэй!!!
Мөнх тэнгэр бидний шүүгч байх болно!!!
Энэ удаад оросууд элчийг алаагүй байна.
Үүний дараагаар Оросын бүх ханлигууд, Каучакуудын хүч нэмэгдүүлсэн морьтонгуудтай нийлж Днепр мөрний ойролцоо Монголчуудын ирэхийг хүлээн цэргээ засжээ.
Урьдын адил Зэв жанжин өөрийн хүмүүсийн хамт толгойн анги болон эхэнд нь очсон байна.
Монголчуудын ирж буудалласан байхыг оросын тагнуул анги шөнө дөлөөр очин ,
Сэгсгэр жижиг морьдтой, эсгий, ширэн хувьцас бүхий жижигхэн биетэй эрс гал тойрон суухыг харсан бөгөөд өөрсдийн ноёддоо очин байдлыг илтгэсэн байна.
Үүний дараагаар Митислав ноёны арми толгойн ангиар явж байхдаа монголын хэдхэн хүнээс бүрдсэн тагнуул ангитай тааралдсан бөгөөд ядах юмгүйгээр бүслэн авч бүгдийг нь тэр дор нь үгүй хийж эхний ялалтыг авсан байна.
Митислав ноёны удирдлаган доор байсан Каучакууд дийлэгдсэн эрсийн толгойг морьныхоо сүүлэнд зүүж их л сүр бардамаар бусад ноёдуудад үзүүлэн давхилджээ. Оросын арми Монголчуудын эдлэл хэрэглэл, морьд, олзлогсодыг харж нөгөө сүр дуулиан болоод байсан арми ердөө л энэ үү гэцгээн ихээхэн хөөрч байснаас гадна бүх Ханлиг, ноёдууд ялалтыг зөвхөн өөрийн хүчээр авч нэр алдраа дуурсгах хүсэл нь оволзож байжээ.
Энэ бүхэн Монголчууд дийлдэж байгаа биш харин Зэв, Сүбээдэй нарын нарийн бодож олсон төлөвлөгөөний дөнгөж эхлэл байсан юм.
Оросын арми 82 000 мөн Каучакуудын 10 000 морьтонгоос бүрдсэн нүсэр арми Монголын 30 000 хүнтэй армитай тулаахаар Днепр мөрний эрэгт хоёр талаас цэргээ зассан байна.
Энэ хооронд Зэв жанжин бүх цэргийн дундаас 5000 шилдэг цэргийг шилэн эсрэг талынхаа ард талд гарч амжжээ.
Тулаан эхэлж нэг их удаагүй байхад Монголчууд эмх замбараагаа алдан хэсэг хэсэг болон буцан дутаасан байна.
Үүнийг харсан эрх мэдэл нэр алдарт дуртай, нэгдсэн зохион байгуулалт байхгүй оросын нүсэр арми ар талаас нь хөөсөн бөгөөд хэсэгчилэн зугтсан Монголчуудтай байлдах тоолондоо хоорондоо холдон, жижиг тулаан бүрт өөрсдийгөө ялж байгаа мэт санагдаж улам бүр улангасан байжээ.
Иймэрхүү янзаар 9 хоногийн туршид Монголчуудыг хөөсний дараагаар Оросын армийн толгойн анги буюу Каучакууд Калка голын эрэгт таран эмх замбараагүй зугтаж байсан монголчуудын арми биш харин маш нарийн зохион байгуулалтай жинхэнэ Монголын армийг олж харсанаар, олон хоногийн ялагдал зугталт өгөөш байсаныг мэдсэн байна.
Ингээд шилдэг 5000 цэрэг бүхий Зэвийн толгойлсон анги хойд талаас нь Сүбээдэйн толгойлсон Монголын бүх хүчин урд талаас нь цохин 1223 оны 3 сарын 31 ны өглөө буюу Оросын тоололоор гэгээн Ерамесийн өдөр бүрэн устгаж дуусгажээ.
Үүний дараа Оросын сүрдэмээр армиас дөнгөж 10 хан хүн амьд гарч Киев хотынхоо бэхлэлтэнд очсон байна.
Энэ бол бүх христ шүтлэгтэнгүүдийн хувьд аймшиг байлаа.

Ертөнцийн төгсгөлийг үз

Өмнөд Кавказаас эргэсэн Зэв, Сүбээдэйн арми монголчуудын хувьд огт судлагдаагүй Өмнөд Европын Уралаас Волга мөрөн хүртэлх өргөн уудам тал нутагт орж иржээ.
Энэ өргөн уудам тал нутаг нь Турк, Азиас гаралтай хамгийн хүчирхэг Каучак нүүдэлчдийн эзэмшил байлаа.
Харин одоогийн Орос улс Киевийн өндөрлөгөөс өтгөн ургасан Сибирийн ой хүртэлх нутаг дэвсгэрийг эзэмшин оршиж байсан байна.
Каучак иргэд нь 12 дугаар зууны эхэн үед Азиас нүүж Хар далайн эрэг одоогийн Украйны ойролцоо ирсэн нүүдэлчид бөгөөд үүнээс өмнө олон Монгол угсааны нүүдэлчидтэй хаяа залган нүүж байжээ.
Эндээс Каучакууд 2 хуваагдсан байна, нэг нь одоогийн Болгар чиглэл рүү үлдсэн нь тэр хавиараа сууршиж, Турк угсааны нүүдэлчидтэй холилдон уусч нилээн томоохон шинэ нүүдэлчдийг үүсгэсэн байна.
Оросууд шинээр нүүж ирэгсдийг Половцер(Polowzer) зэвхий царайтнууд, Германчууд мөн адил зэвхий саарлууд буюу (Fahlen) гэж нэрлэж байсанаас үзэхэд эдгээр нь Хүннү гүрний үед байсан Индоевроп угсааныхан байх үндэслэлтэй юм.
Зарим нэгэн Каучакууд христийн шашинд орж байхад зарим нь өөрсдийн үндсэн бөө шашиндаа үнэнчээр үлдэж байсан ч амьдралын хэв маяг нь нүүдэлчин хэвээрээ буюу Монголчуудаас төдийлөн ялгагдах зүйлгүй, хавар болгон сууршмал иргэд болох оросын зах хязгаараар довтолж, хүүхэд, охид, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, олзолсон иргэдээ Лалын орнуудад худалддаг байжээ.
Удалгүй зарим отог аймгууд нь аажмаар сууршиж, ихэнхи нь оросуудтай гэрлэж нүүдэлчин шинж чанараа бага багаар алдаж уусч эхэлж байсан байна.
Зэв Сүбээдэй баатрын арми Кавказаас ийнхүү Каучакуудын эзэмшил тал нутаг руу орж ирэхэд аль хэдий нь Каучакууд бэлдчихсэн, Христ шашинтай Алануудтай (Оросын зах хязгаарын хүмүүс байх) нийлэн тулалдахаар зэхэж байжээ.
Трек, Кума гийн хооронд болсон тулалдаан нэг хоногийн турш аль аль талдаа онцын ашигтай байдал гаралгүйгээр үргэлжилсэн бөгөөд харуй бүрий болж цэргүүд төдийлөн ялгагдахаа болж эхлэхэд тулаан түр завсарласан байна.
Сүбээдэй баатар тэр оройгоо нэг элчийг томилж Каучакын хаан луу явуулсан бөгөөд элч хэлэхдээ:
Аланууд бол бид нарын хувьд харийнхан, харин бидний шашин шүтлэг, удам угсаа адилхан.
Ийм байхад Христүүдтэй нийлж цусан төрлийнхөнтэйгээ та нар байлдана гэж үү?
Та нарын итгэл үнэмшил чинь ондоо биз дээ!
Хэрвээ та нар бидэнтэй нийлбэл, баяртайгаар бид угтах бөгөөд олзолсон иргэд, алт эд агуурсаа дуртайяа хувааж байх болно.
Гэсэн хэдий ч Каучакууд элчийг нь алж, тэр даруйдаа өөрийн холбоотондоо хэлсэн байна.
Дараагийн өдөр нь Монголчууд ядах юмгүйгээр дийлсэн бөгөөд Алануудыг олзолж тэндээс сайн эрс, шилдэг цэргүүдийг нь шилж Хятад луу цөлжээ.
Энэ удаа монголчуудын зүгээс ямар ч найрамдал байгаагүй бөгөөд олзолсон бүх Каучакуудыг үгүй хийсэн байна.
Дүрвэсэн иргэд 2 хуваагдаж нүүсэн бөгөөд ойролцоогоор 50000 иргэд 10000 илүүтэй гэрийг авч Дунай мөрнийг гаталж Буцантийн хаант улсаас тусламж гуйж очжээ.
Харин ихэнхи хэсэг нь Каучакын хаан Кутаныг дагаж эртний дайсан болох Оросуудаас тусламж гуйж очжээ.
Зэв, Сүбээдэй нарын 3 түмэн цэрэгтэй арми эхний ээлжинд зугтагсадыг дагаагүй бөгөөд баруун тийш эргэж одоогын Ростовыг тонож, цааш Дон мөрнийг гаталж, Асовш нуурын эргээр дайрч Керчийн хөндийгөөр Хар далайн чиглэл рүү явжээ.
Энэ нь Чингис хааны захиас байсан бөгөөд баруун тийш Атлантын далай хүртэлх газар нутгийг үзэх, буюу монголчуудын ойлгоцоор дэлхийн төгсгөлд хүрэх санаа байсан байна.
Монголчууд цааш Крим хагас аралаар дайрч өнгөрсөн бөгөөд ингэж явахдаа төрөл бүрийн хэл, шашинтай жижиг овог отгуудыг тонож Судак(Sudak) хагас арал дээр очиж түр хугацаагаар буудалжээ.
Судак нь тэр үедээ маш том хөлөг онгоцны зогсоолтой, худалдаа наймаа өндөр хөгжсөн, ялангуяа хүний наймааны хамгийн том захтай, каучакуудын олзолж өгсөн хүмүүсийг Египет хүртэл зардаг байжээ. Тэрч бүү хэл францууд хүртэл энэ наймаанд их оролцдог байсан байна.
Монголчуудыг ирж буй сургаар Судакын худалдаачид өөрсдийн ихэнхи эд агуурсаа авч Хар тэнгисээр хөндлөн гарч Туркийн аюулгүй боомтууд руу дүрвэсэн байлаа.
Судакыг бүрэн тонож, галдан шатааж дуусгасны дараагаар Одоогын Краков луу эргэсэн байна.
Краков нь тэр үедээ Каучакуудын нийслэл нь байсан бөгөөд тэдгээр нь нүүдэлчид байсан учраас өндөр хана хэрэмэн хамгаалалтгүй хэдхэн шавар байшин, монголчуудтай адил хэдэн гэрээс тогтсон томоохон суурин байжээ.
Краковыг эзэлсний дараагаар тэр өвөлдөө Ростовын ойролцоо өвөлжиж хаврыг хүлээсэн байна.
Тэнд байх хугацаандаа тагнуул ангиасаа шинэ мэдээг хүлээн авснаар дараагийн тулаанд бэлдэж эхэлжээ.
Мэдээ нь
Оросын ноёдууд нийлж, монголчуудын эсрэг ихээхэн хэмжээний хүч хуримтлуулж дайтахаар зэхэж байгаа тухай байлаа.

Мөнх хөх тэнгэрийн ташуур 2

Муслимийн ертөнцөд хийсэн олон жилийн дайн, алба гувчуурын дараагаар лалын шашины бүх орноор өлсөглөн, ядуурал нүүрлэж цэцэглэн хөгжиж байсан улс орноор ядарж туйлдсан хөгшид, эмэгтэйчүүд, дайнд тахир дутуу болсон цөөн хэдэн эрчүүд үлджээ.
Тухайн үеийн нэрт зохиолч Саадигийн тэмдэглэж үлдээсэн нэгэн түүхэнд:
Би бээр Испахан хотын хамгаалагч найзтай байж билээ.
Тэр бух шиг том биетэй, айдасыг мэддэггүй, сэлэм нь үргэлж хэн нэгний цусанд улаанаар будагдсан явдаг хэрвээ тэр дайсан луугаа сэлмээ далайгаад ойртох юм бол ямар ч хүн айдсаасаа болж чичирдэг харин энгийн үед инээд наргианд дуртай нэгэн байсан.
Олон жилийн дараагаар Испахан хотод буцаж очиход нөгөө найзтайгаа тааралдаж билээ.
Хэдийгээр тэр надтай насаар ойролцоо ч явахдаа хөгшин хүн шиг бөгтийж явдаг, нүүр царай нь зовлон шанлалын улмаас үрчийж цайсан, нүдэнд нь айдас шингэж нүүрэн дээр нь хар хөлс нь цувсан нэгэн болж өөрчилөгджээ.
Би: Ямар гээчийн аймшигт хувь тавилан чамайг ийм болгож орхио вэ? гэж асуухад
Гунигтайгаар инээгээд найз маань: Монголчууд!!! Монголчууд!!!
Монголчууд миний зүрх зоригыг нэг мөсөн мөхөөсөн. Би тэдний эсрэг байлдсан ч, аз миний эсрэг байлдаж байлаа.
Ямар гайхамшигаар би амьд үлдсэнээ үнэхээр мэдэхгүй байна. Миний хөлний улнаас толгой хүртэл цусанд будагдсан байсан гээд цааш ярих тэнхэлгүй болсноор бид 2 ын богинохон уулзалт өнгөрсөн юм.
Бас нэгэн тэмдэглэлд:
Георг хаан Багдад луу илч илгээж хэлэхдээ
Монголчууд үгүй хийсэн хүмүүсээ тоолдоггүй, харин амьд үлдсэн хүмүүсээ тоолдог. Хэрвээ хэн нэгэн этгээд тэдэнд олзлогдож байгаад ирлээ гэж хэлвэл, үгэнд нь үнэмших хэрэггүй, оронд нь, ямар ч өршөөлгүй аллага, хүний үнэргүй явдал гаргасан гэж хэлвэл итгээрэй гэжээ.
Мөн тухайн үеийн түүхч Чүвэнигийн бичиж үлдээснээр
Хэдэн жилийн дараагаар би Чингис хааны эзэлсэн хотуудаар явж байхад, нэгэн үед мандан бадарч байсан улс орны ямарч ул мөр үлдээгүйгээс гадна хэдэн мянган иргэд байсан газар ердөө л хэдэн хүүхэд хөгшид харагдаж байлаа. Кростан Ирак зэрэг орнуудад хамгийн ихдээ л хүмүүсийн 10 ны нэг л үлджээ.

Мөнх хөх тэнгэрийн ташуур

Чингис хааны шилдэг генералууд Зэв, Сүбээдэй нар Султан Мухамедын үхлийн дараа хойд Ираны нутаг дэвсгэрийг эрхшээлдээ оруулж, цааш Кавказийн зүг өөрсдийн анги нэгтгэлийг авч хөдөлжээ. Эхний хот Каузминийг (Qazwin) бут цохиж тэр хотдоо 40 000 Мусламыг үгүй хийсэн байна. Цааш Азербаджан луу цөмрөн орсны дараагаар томоохон хотын нэг болох Тэбрисийг бүсэлж, их хэмжээний мөнгө нэхсэн байна. Тэбрис хотынхон гучуурыг цаг тухайд нь хэлсэн ёсоор төлснөөр хотоо авч үлдэж чаджээ.
Иран болон Хуучин Зөвлөлт холбоот улсын уулзвар болох Могханы талд тэд өвөлжсөний дараагаар Христын хаант улс Георгын нутаг дэвсгэр лүү цөмрөн оржээ.
Георгийн хаант гүрэн гуравдугаар Георг хааны удирдлага доор ихээхэн хөгжиж хүчирхэгжсэн төдийгүй байнгын шашны мөргөлдөөний улмаас маш сайн бэлтгэгдсэн армитай байсан байна.
Гурвадугаар Георге хаан монголчуудын эсрэг бүрэн тоноглогдон, зэвсэглэгдсэн 10 000 цэргийг явуулсан боловч Чингис хааны бүтээсэн дайны машин болох Зэв Сүбээдэйгийн армийн ганцхан удаагийн цохилтонд бүрэн устаж дууссан байна. Монголын арми цааш Кура голын хөндлөн гаталж Тиблис хотын чиглэл рүү дайралтаа үргэлжлүүлжээ.
Георг хаан өөрийн үлдсэн цэргүүдийг дагуулан Тиблис хотоо хамгаалахаар урьдчилан очиж тулаанд бэлтгэжээ. Монголын арми шууд Тиблис хотын өөрсдийн бай болгоогүй бөгөөд эхлээд Георгийн хаант улсын өмнөд хэсгээр тэнүүчлэн их хэмжээний дээрэм тонуул, аллагыг үйлдсэн бөгөөд үүний дараагаар Тиблис хотын өмнөх Кунаны талд хүрч очсон байна. Сүбээдэй баатрын харуул анги Тиблис хотын өмнө эцсийн хүчээ хуримтлуулсан Георгийн хаантай байлдан төөрөгдүүлж байх явцад Зэв жанжины гол хүч ар талаас нь довтолж бүрэн ялалтыг хорогдол багатайгаар авчээ. Георг хаан тэндээс өөрийн хэдхэн итгэлт хүмүүсийн хамтаар зугатан гарч Тиблис хотод бүгжээ.
1221 оны ялалтын дараагаар Монголчууд Георгийн хаант улсын өмнөд хэсгийг бүрэн тонож шатааж дуусгаад дахин Тиблис хотод ирж гувчуур нэхсэн байна. Тиблисээс гувчуур авсаныхаа дараагаар Урми нуурын дэргэдэх Марагха хотод ирж мөн алба гувчуур нэхсэн боловч шаардлагийг биелүүлээгүй учираас Монголчууд Марагха хотын бэхлэлтийг эвдэж эхэлсэн бөгөөд нэг өдрийн турш үргэлжилсэн тулааны дараагаар хот бууж өгчээ.
Нэгэн үеийн түүхч Ибн ал-Атхир ын бичиж үлдээснээр Монголчуудын эмэгтэйчүүд нь хүртэл байлддаг бөгөөд монгол цэргүүд ямарч хүний үнэргүй, санаанд оромгүйгээр аллага хийдэг гэж бичжээ.
Марагха хотоос цааш Хамадхан хотод очиж мөн бууж өгөхийг шаардсан ч энэ удаад хотынхон бас л татгалзаж цэргүүдээ хотын өмнө жагсаан угтжээ. Монголчууд энэ удаа хүчийн хувьд харьцангуй давуу байсан учираас ганцхан удаагын тулалтанд бүрэн цохигдож үлдсэн хэдэн Мослемууд хотын бэхлэлтээс эсэргүүцсэн боловч мөн удалгүй дийлджээ.
Эндээс монголчууд 2 хуваагдаж цөөн хэдэн цэрэгтэй анги нэгтгэл нь Испахан хотоос алба гувчуур авч буцан иржээ.
Чингис хааны 2 жанжиндаа Кавказаас цааш Европийг эзлэх зарлиг өгснөөр 2 анги нэгтгэл дахин нэгдэж Могханы тал руу хөлгийн жолоо эргүүлсэн байна.
Энэ хооронд Георг хаан дахин цэрэг цуглуулж байсан бөгөөд хэдийгээр 2 жанжины ирж байгааг мэдсэн ч тэр даруй угтан байлдахыг хүсэлгүй хүч чадлаа хуримтуулсаар байжээ.
Монголчууд хэд хэдэн хотыг эвдэж, тонож дуусаад Георгийн хаант улсын захад ирэхэд Георг хаан 30 000 мянган (зарим эх сурвалжаас үзэхэд 60 000) цэрэгтэйгээр хүлээж байсан байна.
Тулаан эхлэхийн өмнө Зэв жанжин 5000 шилдэг цэргийг шилж эсрэг этгээдийнхээ ард талд байрлуулжээ. Сүбээдэй баатар тэр хооронд өөрөө толгойн ангийг толгойлж Георгийн их хүчтэй дөнгөж тулгармагцаа дийлдсэн мэт буцан зугтсан байна.
Георг хааны цэргүүд олон удаагын ялагдалын дараагаар анх удаа Монгол цэргүүдийн арыг харсандаа хөөрч хэт их мэрийж хөөснөөр эмх замбараагаа алдасны дараагаар Зэв жанжины бэлтгэсэн тагнуулын анги ард талаас нь ядах юмгүй цохисноор эх сурвалжуудаас үзэхэд дор хаяж 30 000 цэрэг хүйс тэмтрэгджээ.
Монголчууд цааш төв хот Тиблисийг энэ удаад түйвээгээгүй бөгөөд цааш одоогын Азарбаджан Каспийн тэнгисийн эрэгт тулж иржээ.
Ширван хотод монголчууд түр буудаллаж Чамка хотыг эзэлэх төлөвлөгөөгөө боловсруулж байсан байна. Чамка хот нь уулын өндөрлөгт байрладаг маш бат бөх хэрэмээр хүрээлэгдсэн байсан тул энэ удаад олон хоног тулалдсан боловч онцын амжилт гаргаж чадахгүй байсан боловч Зэв жанжин энэ удаад дахин гайхамшигтай шийдэл гаргасанаар дахин ялалт байгуулжээ.
Монголчууд үхсэн хүн, малын сэгээр холоос хэрэм босгож түүнийгээ өргөжүүлсээр морьтойгоо хэрэмийг давсан байна.

Монголчууд худал хэлдэггүй

Чингис хааны бага хүү Толуй Багдад Ираны зүгт томоохон хэмжээний тулаануудыг хийж ихээхэн амжилт олж байжээ. Талекүн хотыг эзэлж авсны дараагаар Вахид-ад-Дин гэгч шүлэгчийг барьж эцэгтээ хүргүүлжээ. Тэрээр Лалын орнуудаар хийсэн тулалдааны талаар болон Чингис хаан, ялангуяа Толуй ноёны талаар ихээхэн хэмжээний баримтуудыг перс хэлээр бичиж үлдээсэн байна.
Нэгэн удаа тэрээр Чингис хааны бие хамгаалагч, баруун гарын мянганы ноён, хормосогч цэргийн жанжин, Борчийн үеэл дүү Өгүлэн чербигийн гэрт байтал хоёр бие хамгаалагч цэргийг дагуулан нэгэн ээлжийн ахлагч орж иржээ. Ээлжийн ахлагч Өгүлэн чэрбийд хэлэхдээ
Урьд шөнө эргүүлүүдийг шалган явахад энэхүү хоёр манаач морин дээрээ унтаж байхад нь би мэдэж ташуурдан сэрээгээд өглөө эрт таньд авч ирж байна. Хэрхэхийг ноён та мэдтүгэй гэж хэлжээ.
Өгүлэн черби уг хоёр манаачаас үнэн худлыг лавлан асуусанд хоёул гэмээ хүлээн, үнэнийг өчсөн байна. Өгүлэн черби сонсоод үнэн учрыг мэдэв, ямар шийтгэл авахаа та хоёр мэдэж байна уу? гэж асуусанд хоёр манаач гэмээ хүлээн чимээгүй шийтгэлээ авчээ.
Нэгийг нь тэр дор нь цаазлан нөгөөхийн үснээс толгойг нь зүүж бүх цэргийн хуарангаар явуулсны дараагаар үлдсэн этгээдийн толгойг авч шийтгэлийг хүлээлгэсэн байна.
Энэхүү шийтгэлийг Вахид-ад-Дин ихээхэн хараад ихээхэн гайхаж Өгүлэн чербигээс
Уг хоёр хоёулаа байсан дээрээс нь ийм хүнд ял авахаа мэдэж байсан байж, бид нар манаан дээрээ унтаагүй гэж хэлсэн бол ээлжийн дарга нь баримт байхгүй учраас баталж чадахгүй уг хоёр ингэж шийтгүүлэхгүй байсан шүү дээ гэж хэлсэнд Өгүлэн черби
Чи үнэхээр гайхаж байна уу?
Танай ард түмэн худал хэлэх, хүнийг гүтгэх, хэлсэн үгэндээ хүрч чаддаггүй харин Монгол хүн 1000 удаа алах ял хүлээсэн ч хэзээ ч худал үг хэлдэггүйгээрээ ялгаатай. Худал хуурмаг явдал, Хүнийг гүтгэх, Хэлсэн үгэндээ хүрэхгүй байх явдлууд та бүгдийн дарамт ачаа болдог. Тийм ч учраас хамгаас хүчтэй бид бүхнийг бурхан гэсгээл болгож та бүхэн үрүү илгээсэн юм гэж хэлжээ.

Хаадын хаад

Алангоо эхийг өнгөрсөний дараагаар отгон хүү болох Бодончар нь хэдийгээр өмч хөрөнгийн хувь хүртсэн ч эрх мэдлийн төлөө их бага хэмжээний тулаануудыг хийснээр Монголчуудын дунд нилээн нэр хүнд бүхий удирдагч болж чадсан байна.
Тэрээр Чингис хааны өвөг дээдэс Боржигон овгийг үндэслэсэн бөгөөд Боржигон гэдэг үг нь эртний монголоор "Цэнхэр нүд" утгатай, түүний үр сад, ач зээ нар нь цэнхэр нүд, улбар шар үстэй байсан төдийгүй цэвэр цусны Монголчуудын овогийг үүсгэж чаджээ. Энэхүү овогийг Нирун "Гэрлийн үр сад" гэж бас нэрлэдэг байсан байна. Монголчуудыг ийнхүү ямарваа нэгэн гадны нөлөөгүйгээр тоогоо нэмэгдүүлж, хүчээ хуримтлуулж байх үед мөнхийн өрсөлдөгч эд хөрөнгийн уурхай болох Хятад улс ч бас төр засаг улс төрийн хувьд эмхлэн цэгцлэгдэж байсан төдийгүй нийслэл хот нь одоогийн Бээжинд нүүж ирсэн байна. Гэсэн хэдий ч хойд зүгийн нүүдэлчиийн байнгын довтолгооноос болж анхны хаан болох Сунг өөрийн байр суурийг төдийлөн бэхжүүлж чадахгүй байснаар ч ул барам Шар мөрний хойд эргийг нүүдэлчдэд бүрэн алджээ. Энэхүү нүүдэлчид нь Монголчууд болон Манжуудаас (Манжууд мөн адил Монголын нутаг дэвсгэрээр нүүдэллэн амьдардаг байсан нүүдэлчдийн үр удам) уг гаралтай Киданууд байсан байна. Киданууд цаашдаа Шар мөрнөөс хойш Хятадын хойд хэсгийг эзлэн орших болсон бөгөөд Ли (Төмөр) овогийг үүсгэжээ.
Киданууд нүүдэлчин овгуудаас хамгийн хурдан хятадчлагдсан гэж болно. Өөрийн байлдах ур чадвар, нүүдэлчин шинж чанараа алдсанаар Жүрчид овогийн нүүдэлчдэд шахагдаж 1125 он гэхэд Кидан гүрэн оршин тогтнохоо бүрэн болсон юм.
Чингис хааны өвөг аав болох Хабул хааны үед Монголчууд ихээхэн хүчирхэг болсон боловч удаан хугацаагаар үргэлжилээгүй юм. Гэсэн хэдий ч Хятадуудыг удаа дараа шахан заналхийлж байсан учираас Алтан улсын хаан найрамдахыг уриалж өөрийн ордон Бээжин лүү урж байжээ.
Хабул хааныг маш эелдэг дотноор хүлээн авч ихээхэн хэмжээгээр дайлж байсан боловч Хабул хаан эртний өвөг дээдэс Хүннүчүүдтэйгээ адил энэхүү нүүр хуурсан эелдэг байдал, дипломат харьцаанд ач холбогдол нэг их өгөхгүй харьцаж байсан төдийгүй нэг удаагын цайллаган дээр Хабул хаан өөрийн өмнө тавьсан бүхий л амттан хоолыг идэж барьж, маш их хэмжээгээр архи дарсыг ууж, дууч эмсийг татан чангааж биеэ авч явж байсан бөгөөд эцэст нь Алтан хаантай дарс тулгаж ууж байхдаа сахалнаас нь татсанаар энэхүү цайллага дууссан байна. Хэдийгээр ингэж ёс бус харьцаж байсан ч Алтан улсын хаан асар их хэмжээний бэлэг сэлт өгч найрамдлыг дахин дахин хүсч явуулж байжээ.
Хабул хаан маш олон хүүхэдтэй тэдгээр нь бүгд их зоримог, дайн ч, догшин ширүүн зантай байсан учираас Хиад (Ширүүн хүчтэй уулын горхи) овгийг үүсгэжээ.
Хабул хааны үед Монголчууд Хянганы нуруугаар нутаглан амьдардаг байсан Татаруудтай дайтаж эхэлсэн боловч төдийлөн амжилт олохгүй байсан бөгөөд нэгэн удаагын тулаанаар Хабул хаан хөнгөн шархдаж тулалдааныг өндөрлсөн байна. Энэ үед сайн бөө удгадууд нь Татар угсааныхан байсан учираас эдгээр бөө нар Хабул хааныг эмчилсэн боловч бүр дордож удалгүй өнгөрчээ. Үхлийн шалтгааныг Монголчууд бөө удган нарт байгаа гэж үзэж бүх бөө удгадыг алж дуусгажээ. Улмаар энэхүү дайн нь өс хонзонгын шинж чанартай болж улам бүр хурцадмал байдалтай болсон байна. Хабул хааны хойчоор Амбагай сонгогдсон байна. Амбагай хаан нэгэн удаагын тулаанаар Татаруудад дахин баригдан Хятадын Алтан хаанд хүргэгдэж цаазлагджээ. Цаазлах энэхүү арга нь хэрэгтэнийг модон илжигэнд суулгаж эмээлэнд нь бэхэлсэн урт шор модоор амьдаар нь шорлож алдаг байна.
Амбагай хаан үхэхдээ миний үхлийг та бүгд хэд дахин нугалж төлөх болно гэж зөгнөж хэлж байжээ.
Үүний дараагаар Хабул хааны хүү Хотолаг хаан ширээнд өргөмжилжээ. Хотола хаан маш том биетэй, их хүчтэй хүн байсан бөгөөд нэг өдөрт нэг хөхүүр айрга ууж, бүтэн хонины махыг торохгүй иддэг, аав Хабул хааныгаа дуурайсан эрэлхэг зоригтой, түргэн ширүүн зантай, ярихыг нь сонсоход тэнгэр дуугарч буй мэт сүртэй, нүцгэн гараараа жирийн хүнийг нэг цохилтоор нурууг нь хугалчих чадалтай, өвөл зуны аль ч улиралд цээж нүцгэн явдаг, задгай галын дэргэд цасан дээр нүцгэн унтчихдаг нэгэн байсан байна.
Нэгэн удаа эргүүлээр явж байгаад Татарын жижиг ангитай тааралджээ. Морины хурдаар давхин орсон боловч морь нь намагт гүнзгий шигдэн гарч чадахаа болсонд тэр даруй эмээл дээрээ үсрэн босож явган байлдаж хөөж явуулсаныхаа дараагаар намагт суусан мориныхоо сүүлнээс нь татан гаргаж буцахдаа морио үүрч явж байжээ.
Хэдий тэрээр хүч чадлын хувьд олноос онцгой байсан ч Татаруудаас өнгөрсөн хаадынхаа өшийг олигтой авч чадахгүй байсаар нэгэн тулалдаанд гэдэсэндээ үхлийн шарх авч өнгөрсөн байна.

Монголчуудын угсаа гарал (Franklin Mackenzie "Dschingis Khan" номноос)

Христын тооллоос өмнө одоогийн Монголын нутаг дэвсгэрт Индогерманаас угсаа гаралтай нүүдэлчид амьдардаг байсан бөгөөд эдгээр нүүдэлчид нь өндөр хамартай, цэнхэр нүдтэй, улбар шар үстэй хэл ярианы хувьд Индогерман бүлд хамаарагддаг хүмүүс байжээ. Санксрит нь энэ бүлийн хэлнээс гаралтай юм. Энэ үед турк угсааны нүүдэлчид ч бас монголын нутаг дэвсгэрт нүүдэлдэггүй байсан байна. Эдгээр нүүдэлчид анх морьдыг уналганд гаршуулсан бөгөөд өмнөд Туркменистанаас хойд Хянганы нуруу хүртэлх газраар нүүдэллэн амьдардаг, хэдийгээр тэд газар тариалан эрхэлддэггүй байсан боловч нийгмийн зохион байгуулалт нь маш нарийн байжээ. Нум сумыг гаргууд эзэмшсэн, цахилгаан мэт довтлон орж ирдэг, салхи мэт ул мөргүй алга болдог, жилийг 12 хувааж амьтдын нэрээр нэрлэдэг байсан төдийгүй гар урлал нилээн хөгжсөн байсан нь Монголын нутаг дэвсгэрээс олддог олдворуудаас тод харагддаг байна. Хэр удаан эдгээр хүмүүс нь амьдарсан болон хэр их хэмжээгээр Монголчуудад уусан орсон нь одоо хэлэхэд хэцүү юм. Олдсон олдворуудаас харахад эдгээр хүмүүс нь өндөр хамар, улбар шар үс, үсний сүлжилт нь Чингис хааны гэх зурагнуудаас харж болох юм. Оросын экспедицийн Ноён уулаас олсон олдвор нь байгалийн хөргөгч болох өндөр уулны мөсөн дотроос олдсон бөгөөд эд өлгийн зүйл нь маш сайн хадгалагдсан байжээ. Эсгий, арьс, нэхий эдлэл, бага зэргийн даавуу давуу дээрх гар урлал нь өмнөд Европоос гаралтай байж болох юм. Мөн Алтай Таван Богдоос нэгэн хосын шарил олдсон байна. Эмэгтэй нь европ, эрэгтэй нь монголжуу царайтай, байснаас гадна эргэн тойронд хоол хүнсний зүйл тавьсан байжээ.
Хүннү гүрний иргэд нь үндсэн хоёр угсаанд хуваагддаг байсан үед индогерман дийлэнх иргэдийн багаахан хэсгийг эзэлдэг байсан бөгөөд 5 орчим угсаа нь л уг гаралтай байсан байх магадлалтай юм. Хүннүчүүд ихээхэн хэмжээний дайралтыг хятадлуу хийдэг байсан учраас хятадууд тэр үеэс их судалж судар бичигтээ хүннүчүүдийн тухай үлдээсэн төдийгүй туршуул илчээр олон тооны хүмүүс явуулдаг байжээ.
Нэгэн илч Хүннүгийн хааныд очсон байна. Тэрээр толгой дээрээ гялалзсан өндөр малгай тавьсан, урт нөмрөгтөй маш тансаг торгон хувьцастай байжээ. Харин Хүннүчүүд энэхүү илчийг их л тохуурхсан байдалтай харцгааж шоолон угтсан бөгөөд хаан нь хэлэхдээ:
Бидний хувьд дайн бол зүгээр гар урлал, газар тариалан. Бид хэзээ ч та нар шиг ёслол төдий зүйл, ёс журамд ач холбогдол өгдөггүй. Бид хонь үхрийнхээ махыг идэж, сүүг нь ууж, арьс үсээр нь хувьцасладаг. Бид хамгийн ихдээ л нум сум харвах, морин дээр бат бэх суух дасгал хийдэг. Бусад үед эрх чөлөөтэй, жаргалтай, хийх юмаар багатай амьдардаг. Удирдлагын арга маань ч бас энгийн өөд өөдөөсөө харж байгаад хөндлөнгийн хүний туслалцаагүйгээр ярилцаж асуудлаа шийддэг. Харин хятадууд та нар өөрсдийн хүчийг энхийн цагт байшин барилга барих зэрэг зүйлд зарцуулдаг хэн нэгэн үхэхэд хүртэл тансаг эд хэрэглэлээ авч оршуулдаг. Ийм учраас танай хүмүүс хэрэгтэй цаг нь ирж байлдах болохоор амархан ялагддаг. Ийм учраас та бүгд айдсаасаа болж шавар хэрэм барьж түүндээ шаналж байна. Чи ч гэсэн өөрийгөө хар!!! Толгой дээр байгаа аальгүй малгай чинь хүйтнээс хамгаалах уу? Наад урт даавуу чинь хөлдөхөөс аварч чадах уу?

Удалгүй Хүннүчүүд Туркуудэд шахагдсан бөгөөд хятадууд ч бас энэ талаар судар бичигтээ үлдээсэн байна. Христийн тоололын 3 дугаар зуунд Туркуудэд шахагдсан Хүннү гүрнийхэн ихээхэн хэмжээний дайралтуудыг хятадлуу хийдэг болсон. Одоогийн Манж угсаатанууд монголчуудаас гаралтай юм. Зарим хэсэг нь буюу цагаан Хүннү нар европ зүг лүү нүүсэн байна.
Аварууд Монголын анхны эзэнт гүрнийг үндэслэсэн бөгөөд хэл яриа нь монгол алтай язгуурт харьяалагддаг болсон байна.
Домогт гардагчилан Монголчуудын уг гарал Тэнгэрээс заяат Бөртэ чоно гэргий Гоо маралын хамт Тэнгис далайг гатлан ирж Онон мөрний хөвөөнд нутаглав гэжээ.
Тэнгис далай гэдэг нь Байгал далай байх боломжтой бөгөөд Цагаан Хүннүгийн зарим иргэд буцаж нүүж ирсэн байх үндэслэлтэй юм.
Бас нэгэн домогт Чингис хааны өвөг дээдэс болох Алангоо маш царайлаг нэгэн байсан бөгөөд бага залуудаа бэлэвсэн хоцорчээ. Нэгэн өглөө гэрийн тооноор гэрэл тусаж сэрсэн бөгөөд Алангоо чарлах гэж оролдсон боловч далдын хүчинд захирагдан чадахгүй хэвтсээр байжээ. Жижиг гэрэл улбар шар үстэй, цэнхэр нүдтэй хүн болон хувирч хэвлийд нь гэрэл шингээсэн байна. Энэ үзэгдэл олон удаа давтагдсан боловч Алангоо хэнд ч хэлээгүй байсаар 3 хөвгүүнтэй болжээ. Эдгээр 3 нь урд хоёр ахтайгаа ямар ч төсгүй байсан бөгөөд шөнөөр ирэгчтэй төстэй цэнхэр нүд, улбар шар үстэй байжээ.

Монголын нууц товчооноос 1 бүлэг 21
Гэвч, та нар учирыг мэдэгүй байна. Шөнө бүр цагаан шар хүн, гэрийн өрх тотгоор гийгүүлэн орж ирээд миний хэвлийг илэхэд түүний гэрэл, миний хэвлийд шингэх бүлгээ. Тэр хүн, гарах нар сарны хилээр шар нохой мэт шарвалзан гарч одох бүлгээ. Дэмий яахан өгүүлнэ та. Түүнээс үзвэл тэнгэрийн хөвүүд биз. Хар тэргүүт хүнтэй адилтгаж яаж болно. Хамгийн хаад болох цагт харц хүн сая учирыг мэднэ гээд

Энэ бүхнээс үзэхэд сүүлд гарсан 3 хүүхэд буюу Чингис хааны өвөг нь хар тэргүүтэй биш буюу Улбар шар үстэй, цайвар шаргал царайтай байсан гэж бүрэн үзэж болох юм.